Mezopotamya’da Sümer şehir devletleri arasında yaşanan ve insanlık tarihinin bilinen en eski savaşlarından biri olarak kabul edilen Lagaş–Umma mücadelesi, ünlü Akbabalar Steli üzerinde ayrıntılı biçimde anlatılıyor. Irak’ın güneyindeki antik Tello (Girsu) bölgesinde bulunan stel parçaları bugün Louvre Müzesi’nde sergileniyor. Günümüzde Orta Doğu’da yaşanan gerilimler ve savaşlar, insanlık tarihinin en eski çatışmalarının nerede ve nasıl yaşandığı sorusunu da yeniden gündeme getiriyor. Biz de bu konuyu uzun yıllardır takip eden, Kültürel ve Doğal Mirası İzleme Platformu Başkanı arkeolog Nezih Başgelen ile konuştuk.
Lagaş ile Umma arasındaki savaş
Yazılı kaynaklarda kayda geçen en eski savaşlardan biri, Mezopotamya’daki Sümer şehir devletleri olan Lagaş ile Umma arasında yaşandı. MÖ 2525 dolaylarında iki kent arasında sınır ve su kaynakları nedeniyle başlayan çatışma, tarihe geçen Akbabalar Steli üzerinde ayrıntılarıyla tasvir edildi. Bu anıt, Lagaş kralı Eannatum’un Umma hükümdarı Ush karşısında elde ettiği zaferin simgesi olarak dikildi.
Erken Hanedanlık III dönemine (MÖ 2600–2350) tarihlenen eser, savaş sahneleri ve dini betimlemelerle dikkat çekiyor. Stel üzerindeki kabartmalar, Lagaş’ın komşusu Umma’ya karşı kazandığı zaferi ve dönemin askeri düzenini gösteren figürleri içeriyor. Eser adını ise kabartmalardan birinde yer alan akbaba tasvirlerinden alıyor. Başlangıçta tek parça olan anıttan günümüze yalnızca yedi parça ulaştığı biliniyor. Bu parçalar 1880’li yıllarda Irak’ın güneyindeki Tello’da (antik Girsu) yapılan kazılarda ortaya çıkarıldı ve bugün Paris’teki Louvre Müzesi’nde korunuyor.
Arkeolog Nezih Başgelen, stelin yalnızca bir savaş anıtı olmadığını vurgulayarak, “Akbabalar dikilitaşı, Lagaş ile Umma şehir devletleri arasında yaklaşık 150 yıl boyunca süren sınır ve su anlaşmazlıklarının izlerini taşıyor. Üzerindeki yazıtlar ve tasvirler sayesinde uluslararası hukuk tarihi açısından da günümüze ulaşmış en eski belgelerden biri sayılabilir. Tarih, sanat tarihi ve arkeoloji açısından çok önemli bilgiler barındıran bir kraliyet yazıtıdır” diyor.
En eski çatışma örneklerinden biri
Başgelen’e göre arkeolojik veriler, insanlık tarihindeki en eski organize şiddet olayının ise Mezopotamya’dan daha eskiye uzandığını gösteriyor. Sudan’da Nil Nehri kıyısında bulunan Jebel Sahaba mezarlığında yapılan araştırmalar, MÖ 13–14 bin yıllarına tarihlenen bir katliamın izlerini ortaya koyuyor. Aynı döneme ait 61 iskeletin büyük bölümünde ok ve mızrak yaralarına rastlanması, bunun bilinen en eski toplu şiddet örneklerinden biri olduğunu düşündürüyor.
Kabartma sanatının önemli örneklerinden
Irak’ın güneyinde, Tello yakınlarındaki antik Sümer kenti Girsu’da bulunan Akbabalar Steli, Sümer kabartma sanatının en önemli örnekleri arasında gösteriliyor. Anıtın ön yüzünde Kral Eannatum’un ordusunun başında savaşa önderlik ettiği sahneler yer alırken, arka yüzünde ise Sümer tanrısı Ningirsu betimleniyor. Tanrının bir elinde gürz, diğer elinde ise düşmanları yakaladığı ağı tutması, savaşın ilahi destekle kazanıldığına dair bir sembol olarak yorumlanıyor.
Tarihi boyunca Mezopotamya’da önemli bir güç olan Lagaş, Kral Eannatum döneminde Sümer’in büyük bölümünde etkili olan şehir devletlerinden biri olarak öne çıktı. Akbabalar Steli ise yalnızca bu zaferin değil, aynı zamanda insanlık tarihindeki savaş anlatılarının en eski görsel ve yazılı kayıtlarından biri olarak kabul ediliyor.
6 Mart/19.45
