“Uzmanlara göre, sosyal medyadan kısa bir süreliğine uzaklaşmak dahi ruh halini ve zihinsel işlevleri gözle görülür biçimde geliştiriyor. Yapılan tespitler, 14 günlük bir sosyal medya diyetinin, odaklanma süresindeki on yıllık bir kaybı telafi edecek düzeyde bir iyileşme yarattığını gösteriyor.”
Sosyal Medya Devlerine Karşı Emsal Karar ve Dijital Detoksun Bilimsel Gücü
Washington Post’un haberine göre; 20 yaşındaki bir kadın, Meta ve YouTube’a karşı açtığı davada sosyal medyanın hayatını nasıl ele geçirdiğini jüri üyeleriyle paylaştı. Çocuk yaşlarda başlayan alışkanlığının zamanla tüm gününü esir aldığını, uyku düzenini bozduğunu ve bırakma girişimlerinin sürekli başarısızlıkla sonuçlandığını anlatan genç kadın, kullanım süresi arttıkça kaygı, depresyon ve dış görünüş takıntılarının da derinleştiğini belirtti. Mahkemede “Sürekli orada olmak istiyordum” diyen kadını haklı bulan Kaliforniya’daki jüri, şirketleri ihmalkar bularak 6 milyon dolarlık tazminata hükmetti. Bu karar, teknoloji devlerinin hesap verebilirliği adına tarihi bir dönüm noktası olarak nitelendiriliyor.
Yargı süreciyle eş zamanlı olarak ilerleyen bilimsel araştırmalar da bu tehlikenin altını çiziyor. Giderek artan sayıda çalışma, yoğun sosyal medya kullanımının yalnızca ruh sağlığını bozmakla kalmadığını; dikkat, hafıza ve odaklanma gibi bilişsel işlevlere de zarar vererek hızlandırılmış bir yaşlanma etkisi yarattığını ortaya koyuyor.
Ancak bilim insanları, bu olumsuz etkilerin basit bir çözümle, yani sosyal medyaya ara vererek geri döndürülebileceğini belirtiyor. Verilere göre, ABD’de ortalama bir birey günde 4,5 ila 5 saatini telefon ekranında geçiriyor. Bu sürenin günde 2-3 saate düşürülmesi halinde bile yıllık toplam kullanım süresi yaklaşık 1,5 aya tekabül ediyor.
İnsanların telefonlarla sağlıksız bir bağ kurduğuna dikkat çeken Georgetown Üniversitesi’nden Psikoloji Profesörü Kostadin Kushlev’in görüşleri, güncel verilerle de destekleniyor. PNAS Nexus dergisinde yayımlanan ve 467’den fazla kişinin katıldığı kapsamlı bir araştırma, “dijital detoks” kavramının geçici bir modadan ibaret olmadığını kanıtladı. Araştırma sonuçları, sosyal medyadan kısa süreliğine uzaklaşmanın bile yaşa bağlı bilişsel gerilemede 10 yıllık bir iyileşmeye eşdeğer, çarpıcı bir toparlanma sağladığını gösteriyor.
Söz konusu araştırmanın yazarlarından Alberta Üniversitesi akademisyeni Noah Castelo, çalışmanın çıkış noktasının kendi hayatındaki gözlemleri olduğunu ifade ediyor. Akıllı telefonların günlük yaşam üzerindeki yıkıcı etkisini fark ettiğini söyleyen Castelo, “Bu teknolojiler, dostlarla yenilen bir akşam yemeği gibi aslında keyif veren aktiviteleri bile sekteye uğratabiliyor” değerlendirmesinde bulunuyor.
İki Haftalık Dijital Detoksun Çarpıcı Etkileri
Araştırma kapsamında katılımcıların telefonlarındaki internet erişimi iki hafta boyunca özel bir uygulamayla engellenerek, cihazlar yalnızca arama ve mesajlaşma yapılabilen “tuşlu telefonlara” dönüştürüldü. Günlük internet kullanımının 314 dakikadan 161 dakikaya düştüğü bu periyodun sonunda; sürdürülebilir dikkat, ruh sağlığı ve genel iyilik halinde ciddi iyileşmeler kaydedildi.
Uzmanlar, dikkat süresindeki bu toparlanmanın yaşa bağlı 10 yıllık bilişsel gerilemeyi telafi edecek boyutta olduğunu vurgularken; depresyon belirtilerindeki düşüşün bazı antidepresanlardan daha güçlü ve bilişsel davranışçı terapiyle eşdeğer seviyede olduğunu saptadı. Çalışmanın en dikkat çekici bulgularından biri de kısıtlamalara tam uyamayanların dahi fayda sağlaması oldu. Ayrıca, olumlu etkilerin iki haftalık sürecin sonrasındaki takiplerde de sürdüğü gözlemlendi.
Araştırmacı Kostadin Kushlev, kalıcı bir kısıtlamaya gerek olmadığını belirterek kısmi bir dijital detoksun birkaç günlüğüne bile olsa işe yaradığını ifade ediyor. Öte yandan veriler, telefon üzerinden internet kullanımının bilgisayara kıyasla daha “dürtüsel ve bilinçsiz” gerçekleştiği için daha zararlı olduğunu gösteriyor. Yürüyüş yaparken, film izlerken veya biriyle sohbet ederken dahi sosyal medyada vakit geçirilmesi, ana aktiviteye verilen odaklanmayı ve alınan keyfi düşürüyor. Kushlev, bu tür bölünmelerin deneyimin duygusal kalitesini zedeleyerek daha az tatmin edici ilişkilere yol açtığı konusunda uyarıyor.
Şirketlerden Temyiz Kararı
Hukuki cephede ise jüri, günlerce süren müzakerelerin ardından 10’a karşı 2 oyla şirketleri ihmalkar buldu. Kararın ardından temyize gideceklerini duyuran Meta, genç kullanıcıları korumaya yönelik adımlar attığını savunurken; YouTube ise kendini bir sosyal medya platformu değil, “sorumlu bir şekilde inşa edilmiş yayın platformu” olarak tanımladı.
“Goldilocks Problemi” ve Risk Grupları
Henüz erken aşamada olan dijital detoks araştırmaları, belirli saat aralıkları veya sadece sosyal medya odaklı kısıtlamalar gibi hedeflenmiş yöntemlerin etkinliğini de inceliyor. Harvard Üniversitesi’nin JAMA Network Open’da yayımlanan ve yaklaşık 400 kişiyi kapsayan çalışmasına göre, telefon kullanımını sadece bir hafta azaltmak bile kaygıyı %16,1, depresyonu %24,8 ve uykusuzluğu %14,5 oranında düşürüyor.
Ancak Harvard Tıp Fakültesi’nden John Torous, herkesin sosyal medyadan aynı oranda etkilenmediğini belirterek bu durumu “Goldilocks problemi” olarak adlandırıyor. Torous’a göre kullanım seviyesi kimileri için fazla veya eksikken, kimileri için ideal düzeyde olabiliyor. Özellikle kendini başkalarıyla kıyaslayanlar, uyku düzeni bozulanlar ve gerçek hayattaki sosyal bağ eksikliğini internetle telafi etmeye çalışanlar en büyük risk grubunu oluşturuyor.
Yeni Araştırmalar Yolda
Sosyal medya kullanımını uygulama başına günde 5 dakikayla sınırlandırmanın etkilerini inceleyen, 23 ülkeden 8 binden fazla kişinin katıldığı yeni bir araştırmanın sonuçlarının önümüzdeki yılın başında açıklanması planlanıyor. Çalışmanın aradığı temel yanıtlardan biri de akıllı telefon kullanımının ABD ve diğer Batılı ülkelerde neden daha olumsuz etkilere yol açtığı konusu. Araştırmacılar, bu durumun rekabetçi ve bireyci toplum yapısının getirdiği psikolojik yükle bağlantılı olabileceği ihtimali üzerinde dursa da, araştırmacı Steven Rathje’nin de belirttiği gibi bu konu stres seviyeleriyle ilişkili olabilecek, halen çözülmemiş bir “gizem” olmaya devam ediyor.
10 Nisan 15.20
